स्मृती विज्ञान अवंतिका शोध समितीकडून धर्मशास्त्र आणि ज्योतिषीय गणनेच्या आधारे दीपोत्सव निर्णय प्रकाशित; धनत्रयोदशी, नरक चतुर्दशी, दिवाळी, गोवर्धन पूजा आणि भाऊबीजेच्या तिथी व धार्मिक विधींची माहिती
उज्जैन : सनातन वैदिक परंपरेत दिवाळी हा केवळ दीपोत्सव किंवा आनंदाचा सण नसून श्रद्धा, भक्ती आणि धार्मिक परंपरांचा महत्त्वपूर्ण उत्सव मानला जातो. प्रत्येक व्रत आणि सण विशिष्ट तिथी, वेळ व शास्त्रोक्त विधीनुसार साजरा करण्याचे महत्त्व धर्मग्रंथांमध्ये सांगितले आहे. मात्र पंचांगातील गणना आणि धार्मिक नियमांची पुरेशी माहिती नसल्यामुळे अनेकदा सणांच्या तारखांबाबत संभ्रम निर्माण होतो.
हा संभ्रम दूर करण्याच्या उद्देशाने उज्जैन येथील स्मृती विज्ञान अवंतिका शोध समितीने विक्रम संवत २०८३ मधील दीपोत्सवाबाबत विशेष बैठक आयोजित केली. धर्मशास्त्र, ज्योतिषीय गणना आणि प्राचीन आर्ष वचनांचा आधार घेत दिवाळीसह विविध सणांच्या तिथी आणि पूजाविधींवर सविस्तर चर्चा करण्यात आली. समितीने आपल्या परंपरेनुसार यंदाचाही दीपोत्सव निर्णय प्रकाशित केला आहे.
६ नोव्हेंबर : धनत्रयोदशी, धन्वंतरी जयंती आणि यमदीपदान
समितीने दिलेल्या माहितीनुसार, शुक्रवार, ६ नोव्हेंबर २०२६ रोजी कार्तिक कृष्ण पक्षातील त्रयोदशी तिथीला धनत्रयोदशी, भगवान धन्वंतरी जयंती आणि यम प्रीत्यर्थ दीपदान केले जाणार आहे. या दिवशी त्रिफळा तसेच औषधी आणि शुभ वस्तूंची खरेदी करण्यालाही धार्मिक महत्त्व आहे.
सायंकाळी प्रदोषकाळात यमराजाच्या प्रसन्नतेसाठी घराबाहेर दीपदान करण्याची परंपरा आहे. स्कंद पुराणात कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीच्या रात्री यमदीप प्रज्वलित केल्याने अकाली मृत्यूचे भय दूर होते, असा उल्लेख आढळतो.
७ नोव्हेंबर : यम तर्पण आणि दीपदानाचा धार्मिक विधी
शनिवार, ७ नोव्हेंबर २०२६ रोजी कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीला यम तर्पण करण्याबरोबरच दक्षिण दिशेला चार मुखांचा दीप प्रज्वलित करण्याचे विधान आहे. सायंकाळी यमदीपदानासह भगवान विष्णू आणि भगवान शिव यांच्या मंदिरांमध्ये दीप प्रज्वलित करण्याची परंपराही पाळली जाते.
ब्रह्म पुराणात चतुर्दशीच्या दिवशी नरकापासून मुक्ती आणि पापक्षालनाच्या भावनेने दीपदान करण्याचे महत्त्व सांगितले आहे.
८ नोव्हेंबर : नरक चतुर्दशी आणि रूप चौदसचे अभ्यंगस्नान
रविवार, ८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी पहाटे नरक चतुर्दशी आणि रूप चौदसच्या निमित्ताने सूर्योदयापूर्वी तेलाने अभ्यंगस्नान करण्याचा विधी सांगितला आहे. ब्रह्म पुराणानुसार या दिवशी तिळाच्या तेलात लक्ष्मीचा आणि पाण्यात गंगेचा वास असतो, अशी धार्मिक मान्यता आहे.
सूर्योदयापूर्वी अभ्यंगस्नान करून दीपदान करणाऱ्या व्यक्तीला यमलोकाचे दर्शन घडत नाही, असा उल्लेख ब्रह्म पुराणात करण्यात आला आहे. भविष्य पुराणातही कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीला सूर्योदयापूर्वी स्नान करण्याचे विशेष महत्त्व नमूद आहे.
८ नोव्हेंबर : लक्ष्मी-गणेश आणि कुबेर पूजनासह दिवाळी
समितीच्या दीपोत्सव निर्णयानुसार, ८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी सकाळी ११ वाजून २८ मिनिटांनी कार्तिक अमावस्या तिथी सुरू होणार आहे. त्यामुळे याच दिवशी सायंकाळी प्रदोषकाळात देवी लक्ष्मी, भगवान गणेश आणि कुबेर यांचे पूजन करून दिवाळी साजरी करणे शास्त्रसंमत असल्याचे समितीने स्पष्ट केले आहे.
या मंगलपर्वानिमित्त घरांमध्ये आणि मंदिरांमध्ये दीप प्रज्वलित करून सुख, समृद्धी आणि कल्याणासाठी प्रार्थना केली जाईल.
९ नोव्हेंबर : अन्नकूट महोत्सव आणि गोवर्धन पूजा
सोमवार, ९ नोव्हेंबर २०२६ रोजी अमावास्येनंतर येणाऱ्या प्रतिपदा तिथीला अन्नकूट महोत्सव आणि गोवर्धन पूजा करणे श्रेष्ठ मानण्यात आले आहे. या दिवशी भगवान श्रीकृष्णांनी गोवर्धन पर्वत उचलून गोकुळवासीयांचे रक्षण केल्याच्या लीलेचे स्मरण करून पूजा-अर्चना केली जाते.
देवल स्मृतीतील धार्मिक संदर्भानुसार प्रतिपदा आणि दर्श तिथीच्या संयोगाचा विचार करून गोवर्धन पूजेची तिथी निश्चित करण्याचे महत्त्व समितीने अधोरेखित केले आहे.
११ नोव्हेंबर : भाऊबीज आणि चित्रगुप्त पूजन
दीपोत्सवातील सणांची सांगता बुधवार, ११ नोव्हेंबर २०२६ रोजी कार्तिक शुक्ल द्वितीयेच्या भाऊबीज पर्वाने होणार आहे. याच दिवशी चित्रगुप्त पूजन करणेही शास्त्रोक्त मानले जाते.
भाऊबीजेच्या दिवशी बहिणी आपल्या भावाच्या दीर्घायुष्य, उत्तम आरोग्य आणि सुखी जीवनासाठी औक्षण करून मंगलकामना करतात.
विद्वानांच्या उपस्थितीत दीपोत्सव निर्णयावर चर्चा
दीपोत्सव निर्णयाला अंतिम स्वरूप देण्यासाठी आयोजित बैठकीत संस्थापक डॉ. गोपाल कृष्ण शुक्ला यांच्या मार्गदर्शनानुसार संस्थेचे अध्यक्ष पं. दुर्गेश तारे, उपाध्यक्ष पं. मितेश पांडे, सचिव पं. रामचंद्र नायक यांच्यासह पं. राजेश उपाध्याय, पं. रवि दुबे, पं. सर्वेश शर्मा, पं. नितिन समाधियां, पं. धर्मेंद्र शर्मा आणि पं. हर्षित शर्मा उपस्थित होते.
धर्मशास्त्र आणि ज्योतिषीय गणनेच्या आधारे समाजाला सण-उत्सवांच्या योग्य तिथी व पारंपरिक विधींची माहिती उपलब्ध करून देणे, तसेच सनातन धर्माच्या मान्यता आणि सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करणे, हा समितीचा प्रमुख उद्देश आहे.
प्रसिद्धीपत्रक :
पं. रामचंद्र नायक
सचिव, स्मृती विज्ञान अवंतिका शोध समिती
