आधुनिकतेच्या नावाखाली स्वतःची मातृभाषा, संस्कृती आणि पारंपरिक वेशभूषा यांना कमी लेखणे कितपत योग्य? आईचा त्याग, संघर्ष, आत्मसन्मान आणि कौटुंबिक संस्कारांची जाणीव करून देणारी हृदयस्पर्शी कथा
(SDNA) विशेष लेख
संजू नेहमीप्रमाणे ऑफिसमधून घरी परतला; मात्र आज त्याच्या चेहऱ्यावर राग स्पष्ट दिसत होता. घरात पाऊल ठेवताच त्याने आईला आवाज दिला आणि संतापाच्या भरात प्रश्न विचारण्यास सुरुवात केली.
संजू: आई! हे काय चाललंय घरात? तुम्हाला जरा तरी समजत नाही का, कुठे कसं वागायचं आणि कोणासमोर कसं राहायचं?
मुलाचा बदललेला स्वभाव पाहून आई आश्चर्यचकित झाली.
आई: अरे संजू! आज एवढ्या लवकर घरी आलास? काय झालं रे? सगळं ठीक आहे ना? आधी शांत हो आणि काय झालंय ते नीट सांग.
संजू: राहू द्या आई! तुम्ही तर अशी निरागस बनत आहात, जणू काहीच माहीत नाही. तुम्हाला अजिबात लाज-लज्जा वाटत नाही का?
आईने शांतपणे उत्तर दिले.
आई: संजू, माझ्याशी बोलताना जरा भान ठेव. तू कोणाशी बोलतो आहेस, हे विसरलास का? मी तुझी आई आहे! आणि मी असं काय केलंय, ज्यामुळे तू मला लाज-लज्जेचे धडे शिकवायला आलास?
संजू: आई, आता मला काहीही ऐकायचं नाही. तुम्ही प्रत्येक वेळी ज्योतीला तिच्या मैत्रिणींसमोर कमीपणा का आणून देता? तिला अस्वस्थ करण्याची तुम्हाला गरजच काय?
आई: पण मी असं कधी केलं रे? ज्योती माझी सून आहे. तिला इतरांसमोर कमी लेखून मला काय मिळणार आहे?
संजूचा संताप आणखी वाढला.
संजू: मग तिच्या किटी पार्टीच्या वेळी तुम्ही वारंवार तिथे का जाता? त्यातही तोच पारंपरिक साडीचा पेहराव आणि तुमची नेहमीची देशी हिंदी! प्रत्येकाला नमस्कार बेटा, सुखी राहा, दीर्घायुषी हो, असे आशीर्वाद देत बसता. तिच्या मैत्रिणींसमोर तिला किती अवघडल्यासारखे वाटत असेल, याचा कधी विचार केला आहे का?
तुम्हाला लोकांमध्ये मिसळण्याची एवढीच आवड असेल, तर थोडं आधुनिक राहायला शिका. कपडे घालण्याची पद्धत बदला, बोलण्याची शैली बदला. प्रत्येक ठिकाणी जुन्या परंपरा घेऊन जाण्याची काय गरज आहे?
आई काही क्षण शांत राहिली. मुलाचे शब्द ऐकून तिच्या मनाला वेदना झाल्या; मात्र तिच्या चेहऱ्यावर स्वाभिमानाची जाणीव स्पष्ट होती.
तिने एक दीर्घ श्वास घेतला आणि बोलण्यास सुरुवात केली.
आई: वा रे मुला! आज तू मला लाज-लज्जेचा अर्थ शिकवायला आलास? पण एक गोष्ट आठवून बघ. तुझे वडील अचानक हे जग सोडून गेले, तेव्हा तुला वाढवण्याची, शिकवण्याची आणि तुझं भविष्य घडवण्याची जबाबदारी कोणी घेतली होती?
घर चालवण्यासाठी मी शाळेत झाडू मारण्याचं आणि साफसफाईचं काम केलं, तेव्हा मला लाज वाटली होती का?
तुझी शाळेची फी भरता यावी म्हणून मी माझ्या गरजा बाजूला ठेवल्या, तेव्हा मला माझ्या परिस्थितीची लाज वाटली होती का?
तुला नवीन कपडे घेऊन देताना स्वतः मात्र जुन्या कपड्यांमध्ये दिवस काढले, तेव्हा मला कमीपणा वाटला होता का?
जगाचे टोमणे सहन करूनही तुझं आयुष्य चांगलं व्हावं, यासाठी मी संघर्ष केला. कधी माझ्या कष्टांना कमीपणा समजलं का?
नाही रे मुला! कारण त्या वेळी माझ्यासाठी माझ्या सुखापेक्षा तुझं आयुष्य आणि तुझं भविष्य महत्त्वाचं होतं.
मी कधीही प्रामाणिक कष्ट करण्याची लाज बाळगली नाही. कारण मला माहीत होतं की मेहनतीने मिळवलेला प्रत्येक घास सन्मानाने खाण्यासारखा असतो.
आणि आज मी साडी नेसते, माझ्या मातृभाषेत बोलते आणि माझ्या संस्कारांनुसार सर्वांना आशीर्वाद देते, म्हणून तुला माझी लाज वाटते?
बाळा, आधुनिक कपडे घालण्यात काहीच गैर नाही. इंग्रजी बोलण्यातही काही चुकीचं नाही. पण स्वतःची भाषा, संस्कृती आणि परंपरा यांना कमी लेखणं ही नक्कीच चुकीची मानसिकता आहे.
आईचा आवाज आता अधिक ठाम झाला होता.
आई: लाज तर अशा विचारांना वाटली पाहिजे, जे स्वतःच्या दिखाव्यासाठी दुसऱ्याच्या आत्मसन्मानाला ठेच पोहोचवतात. आधुनिक होणं म्हणजे आपले संस्कार विसरणं नव्हे. एखाद्या व्यक्तीचा पेहराव पाहून तिची प्रतिष्ठा ठरत नसते.
मी कधी ज्योतीला तिच्या कपड्यांवरून किंवा राहणीमानावरून टोमणे मारले नाहीत. मग माझ्या साडीचा आणि माझ्या भाषेचा तिला कमीपणा का वाटावा?
मला माझ्या साडीचा अभिमान आहे, माझ्या हिंदी भाषेचा अभिमान आहे आणि ज्या संस्कारांच्या बळावर मी तुला घडवलं, त्यांचाही अभिमान आहे.
आणि संजू, एक गोष्ट लक्षात ठेव! हे घर माझ्या मेहनतीने, संघर्षाने आणि आयुष्यभराच्या कमाईने उभं राहिलं आहे. या घरात मला माझी संस्कृती, माझी ओळख आणि माझा स्वाभिमान जपून जगण्याचा पूर्ण अधिकार आहे.
माझं साधं राहणं, माझा पेहराव आणि माझी भाषा कोणाला आवडत नसेल, तर त्यांनी आपली विचारसरणी बदलावी. मला माझी ओळख बदलण्याची गरज नाही!
एवढं बोलून आई कोणताही वाद न घालता आपल्या खोलीत निघून गेली.
संजू मात्र जागच्या जागी स्तब्ध उभा राहिला. आईच्या प्रश्नांना काय उत्तर द्यावं, हेच त्याला सुचत नव्हतं.
दरवाजाच्या आड उभी असलेली ज्योतीही हा संपूर्ण संवाद ऐकत होती. ज्या आईच्या साध्या राहणीमानाची आणि भाषेची तिला आपल्या मैत्रिणींसमोर लाज वाटत होती, त्याच आईने आयुष्यभर किती संघर्ष करून या कुटुंबाला उभं केलं, याची जाणीव तिला प्रथमच झाली.
तिची मान आपोआप खाली झुकली. तिला समजलं की लाज वाटण्यासारखी गोष्ट एखाद्याची साडी, भाषा किंवा साधेपणा नसून, आपल्या घरातील ज्येष्ठ व्यक्तींच्या स्वाभिमानाला दुखावणारी आपली विचारसरणी आहे.
या कथेचा सामाजिक संदेश
आईची साडी जुनी असू शकते; पण तिचे संस्कार कधीच जुने होत नाहीत. तिला इंग्रजी बोलता येत नसेल, तरी तिच्या अनुभवातून मिळणारी शिकवण कोणत्याही मोठ्या पदवीपेक्षा मौल्यवान असू शकते.
आधुनिकतेचा स्वीकार जरूर करा; मात्र आपल्या संस्कृतीशी आणि संस्कारांशी असलेली नाळ तोडू नका. मुलगा असो किंवा सून, आई-वडील आणि ज्येष्ठांचा आदर करणे ही केवळ कौटुंबिक जबाबदारी नसून मानवी मूल्यांची खरी ओळख आहे.
लक्षात ठेवा, ज्या आईने स्वतःच्या इच्छा आणि सुखांचा त्याग करून मुलांचे भविष्य घडवले, त्या आईला आयुष्याच्या उत्तरार्धात स्वतःची ओळख आणि अस्तित्व सिद्ध करण्याची वेळ येऊ नये.
आईचा सन्मान करा, कारण तिच्या त्यागाची आणि प्रेमाची तुलना कशाशीही होऊ शकत नाही.
(SDNA) विशेष लेख
