नवरात्रीतील गरबा आणि दांडियाची वाढती ग्लॅमर संस्कृती चर्चेत; मात्र प्रश्न केवळ पोशाखांचा नाही, तर श्रद्धा, सांस्कृतिक प्रतिष्ठा आणि उत्सवातील वर्तनाचा आहे
(SDNA) विशेष लेख। नवरात्री म्हणजे शक्तीची उपासना, आत्मसंयम, भक्ती आणि स्त्रीशक्तीचा गौरव करणारा उत्सव. गरबा आणि दांडिया हे या परंपरेचे केवळ नृत्यप्रकार नसून, देवी दुर्गेप्रती श्रद्धा व्यक्त करण्याचे आणि समाजाला एकत्र आणण्याचे सांस्कृतिक माध्यम आहेत. दीपाभोवती फिरणारी पावले, देवीच्या स्तुतीने भारावलेले वातावरण आणि सामूहिक नृत्यातून व्यक्त होणारा आनंद—या साऱ्यांत भारतीय संस्कृतीचे सौंदर्य सामावलेले आहे.
मात्र काळानुसार गरब्याचे स्वरूपही बदलत आहे. काही ठिकाणी पारंपरिक भक्तीपेक्षा फॅशन, ग्लॅमर, फोटोशूट आणि सोशल मीडियावरील लोकप्रियतेला अधिक महत्त्व दिले जात असल्याची चर्चा होते. त्यामुळे एक मूलभूत प्रश्न उपस्थित होतो—गरबा हा देवीच्या आराधनेचा उत्सव राहिला आहे की काही ठिकाणी तो केवळ आकर्षण आणि प्रदर्शनाचे व्यासपीठ बनत आहे?
भक्तीच्या वातावरणात फॅशनची स्पर्धा कितपत योग्य?
आजच्या गरबा महोत्सवांमध्ये पारंपरिक वेशभूषेसोबत आधुनिक फॅशनचाही प्रभाव दिसतो. रंगीबेरंगी कपडे, आकर्षक डिझाइन्स, मेकअप, छायाचित्रण आणि रील्स तयार करण्याची धडपड हे उत्सवाचे परिचित भाग बनले आहेत. सजणे-संवरणे, सुंदर पोशाख परिधान करणे किंवा आनंदाचे क्षण टिपणे यात स्वतःहून काहीही गैर नाही. भारतीय संस्कृतीत उत्सव, रंग आणि सौंदर्याला नेहमीच महत्त्व राहिले आहे.
मात्र जेव्हा कार्यक्रमातील चर्चा देवीच्या आरतीपेक्षा पोशाखांभोवती अधिक फिरू लागते, तेव्हा उत्सवाच्या प्राधान्यक्रमांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. सहभागापेक्षा दिखावा, भक्तीपेक्षा लोकप्रियता आणि सांस्कृतिक सादरीकरणापेक्षा बाह्य आकर्षण यांना अधिक महत्त्व मिळू लागले, तर गरब्याच्या मूळ उद्देशावर पुनर्विचार करण्याची गरज निर्माण होते.
हा मुद्दा कोणत्याही महिला किंवा युवतीच्या कपड्यांवर टीका करण्याचा नाही. प्रश्न त्या मानसिकतेचा आहे, जी धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमाचे यश श्रद्धा, सहभाग आणि सामूहिक आनंदाऐवजी केवळ ग्लॅमरच्या निकषांवर मोजते.
पोशाखावरून श्रद्धा ठरवता येते का?
एखाद्या व्यक्तीने कोणते कपडे परिधान केले आहेत, यावरून तिची श्रद्धा, चारित्र्य किंवा संस्कार ठरवणे योग्य नाही. आधुनिक पोशाख परिधान करणारी व्यक्ती धार्मिक असू शकते, तर पारंपरिक वेशभूषा धारण केलेली प्रत्येक व्यक्ती गाढ श्रद्धेची असेलच, असेही नाही.
भक्तीचे खरे मोजमाप कपड्यांत नसून मनातील भावनेत, विचारांत आणि वर्तनात असते.
तरीही धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे एक विशिष्ट स्वरूप असते. त्या वातावरणाचा आदर राखणे, इतर सहभागींच्या प्रतिष्ठेची काळजी घेणे आणि कार्यक्रमाच्या उद्देशाशी सुसंगत वर्तन करणे महत्त्वाचे आहे. ही जबाबदारी केवळ सहभागींची नसून आयोजक, प्रायोजक आणि संपूर्ण समाजाचीही आहे.
कार्यक्रमाची मर्यादा जपण्याच्या नावाखाली महिलांच्या स्वातंत्र्यावर अनावश्यक बंधने घालणे टाळले पाहिजे. त्याच वेळी प्रत्येकाला सुरक्षित, सन्मानजनक आणि आनंददायी वातावरण मिळेल, याची खात्री करणेही आवश्यक आहे.
देवीच्या आरतीपेक्षा कॅमेऱ्यांना अधिक महत्त्व मिळतेय?
सोशल मीडियाच्या युगात कोणताही उत्सव छायाचित्रे, व्हिडिओ आणि रील्सशिवाय अपूर्ण वाटू लागला आहे. गरब्यात सहभागी होण्यामागे भक्ती आणि आनंदासोबत आकर्षक छायाचित्रे मिळवणे किंवा ऑनलाइन लोकप्रियता मिळवणे हा उद्देशही काही जणांसाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो.
यामुळेच विचार करण्यासारखा मुद्दा पुढे येतो—उत्सवातील कॅमेरे आरती, पारंपरिक कला आणि सांस्कृतिक सादरीकरण टिपत आहेत की केवळ बाह्य आकर्षणावर लक्ष केंद्रित करत आहेत?
गरबा हा आनंदाचा उत्सव आहे. त्यात नृत्य, संगीत, रंगीबेरंगी पोशाख आणि आधुनिक सादरीकरणाला स्थान असू शकते. मात्र मनोरंजनाच्या नावाखाली अनुचित वर्तनाला प्रोत्साहन मिळत असेल किंवा धार्मिक परंपरेचे स्वरूप केवळ व्यावसायिक आकर्षणापुरते मर्यादित होत असेल, तर आयोजकांनी त्याकडे गांभीर्याने पाहिले पाहिजे.
परंपरा जपणे म्हणजे आधुनिकतेला विरोध नव्हे
संस्कृती स्थिर नसते; ती काळानुसार बदलते. नव्या पिढीच्या आवडी, आधुनिक संगीत आणि बदलती जीवनशैली यांचा प्रभाव उत्सवांवर पडणे स्वाभाविक आहे. परंपरेचे रक्षण करण्याचा अर्थ जुन्या पद्धतींचा आग्रह धरणे किंवा आधुनिकतेला नाकारणे असा होत नाही.
खरा मुद्दा आहे तो परंपरेच्या मूलभूत मूल्यांचे जतन करण्याचा—श्रद्धा, परस्पर सन्मान, संयम, सुरक्षितता आणि सामाजिक एकोपा.
गरबा आयोजकांनी देवीची स्तुती, पारंपरिक संगीत, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि नवरात्रीच्या आध्यात्मिक संदेशालाही योग्य स्थान द्यावे. आवश्यक असल्यास सर्व सहभागींसाठी स्पष्ट आणि समान आचारसंहिता आखावी. मात्र नियम आदरपूर्वक, भेदभाव न करता आणि कोणत्याही विशिष्ट वर्गाला लक्ष्य न करता लागू केले पाहिजेत.
कुटुंबे, तरुण आणि आयोजक यांनीही हे समजून घेणे गरजेचे आहे की आनंद साजरा करणे आणि उत्सवाची प्रतिष्ठा जपणे या परस्परविरोधी गोष्टी नाहीत. आधुनिक पोशाखातही खरी श्रद्धा व्यक्त होऊ शकते; त्याचप्रमाणे पारंपरिक वेशभूषेतही दिखाव्याला महत्त्व दिले जाऊ शकते. म्हणूनच चर्चेचा केंद्रबिंदू केवळ कपडे नसून उत्सवामागील भावना आणि प्रत्यक्ष वर्तन असले पाहिजे.
देवी दुर्गेची आराधना केवळ विधींपुरती मर्यादित नको
नवरात्रीचा आध्यात्मिक संदेश शक्ती, धैर्य, करुणा, आत्मसन्मान आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा देतो. देवीची भक्ती केवळ उपवास, पूजा किंवा गरब्याच्या फेऱ्यांपुरती मर्यादित राहू नये. महिलांचा सन्मान राखणे, त्यांच्या सुरक्षिततेसाठी प्रयत्न करणे, गरजूंची मदत करणे आणि समाजात सौहार्द वाढवणे हेदेखील या मूल्यांशी जोडलेले आहे.
गरबा महोत्सवात भक्तिगीते गुंजत असतील, महिलांना सुरक्षित आणि सन्मानजनक वातावरण मिळत असेल, कुटुंबे निर्धास्तपणे सहभागी होत असतील आणि तरुण पिढीला आपल्या संस्कृतीची ओळख होत असेल, तर तो उत्सव अधिक अर्थपूर्ण ठरतो.
उत्सवाची खरी उंची किती मोठा मंच उभारला, किती प्रसिद्ध व्यक्ती आल्या किंवा किती छायाचित्रे व्हायरल झाली यावर ठरत नाही. लोकांना एकत्र आणण्याची, सकारात्मकता वाढवण्याची आणि श्रद्धेला कृतीची जोड देण्याची क्षमता हेच त्याचे महत्त्वाचे निकष आहेत.
निष्कर्ष : गरब्याची ओळख भक्तीने असावी, वादाने नव्हे!
नवरात्री हा दुसऱ्यांच्या पोशाखांवर निर्णय देण्याचा नव्हे, तर स्वतःच्या श्रद्धेचे आणि आचरणाचे आत्मपरीक्षण करण्याचा काळ आहे. आधुनिक कपडे म्हणजे संस्कारांचा अभाव, असा निष्कर्ष चुकीचा आहे; तसेच पारंपरिक पोशाख म्हणजे गाढ भक्तीची हमी, असेही म्हणता येत नाही.
मात्र फॅशन आणि दिखाव्याच्या स्पर्धेत गरब्याची सांस्कृतिक ओळख हरवू नये, याची काळजी घेणे आवश्यक आहे. परंपरेचा आदर राखताना वैयक्तिक स्वातंत्र्य, समानता आणि महिलांचा सन्मान यांनाही तितकेच महत्त्व दिले पाहिजे.
गरब्यातील प्रत्येक पाऊल देवीच्या आराधनेची भावना व्यक्त करणारे असावे, संगीतामध्ये भक्तीचा स्वर असावा आणि उत्सवात आनंदासोबत परस्पर सन्मानही जपला जावा. हाच भक्ती आणि आधुनिकता यांच्यातील योग्य समतोल आहे.
देवी दुर्गेप्रती खरी श्रद्धा ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये नसते; ती आपल्या विचारांत, कृतीत आणि इतरांशी केलेल्या व्यवहारातही दिसली पाहिजे. उत्सवाची चमक काही काळ डोळ्यांना आकर्षित करते, पण श्रद्धा, सद्वर्तन आणि संवेदनशीलतेचा प्रकाश मन आणि समाज दोन्ही उजळवतो. नवरात्रीच्या उत्सवाचे खरे सौंदर्य याच प्रकाशात आहे.
(SDNA) — एस. डी. न्यूज एजन्सी | राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय डिजिटल वृत्तजाळे
