पवनचक्क्यांच्या फिरत्या पात्यांमुळे वटवाघळांच्या मृत्यूचा धोका; प्रकल्प उभारण्यापूर्वी शास्त्रीय सर्वेक्षण, नियमित निरीक्षण आणि जोखमीच्या काळात टर्बाइनचे संचालन मर्यादित करण्याची तज्ज्ञांची सूचना
(SDNA) नवी दिल्ली : देशात स्वच्छ ऊर्जेची गरज वाढत असताना पवनऊर्जा हा भारताच्या ऊर्जा संक्रमणातील महत्त्वाचा पर्याय बनत आहे. मात्र, या हरित ऊर्जेच्या विस्तारासोबत वन्यजीवांच्या संरक्षणाचा प्रश्नही अधिक गंभीर होत आहे. पवनचक्क्यांची वेगाने फिरणारी पाती वटवाघळांसाठी जीवघेणी ठरू शकतात. जगातील अनेक भागांत टर्बाइनला धडकून वटवाघळांचा मृत्यू झाल्याच्या घटना नोंदवण्यात आल्या आहेत. भारतातही अशा घटना समोर आल्या असल्या, तरी त्यांची वास्तविक व्याप्ती, प्रभावित प्रजाती आणि मृत्यूचे प्रमाण याबाबत पुरेशी वैज्ञानिक माहिती उपलब्ध नाही.
पवनऊर्जा प्रकल्पांचा विस्तार थांबवणे हा यावरील उपाय नसून, स्वच्छ ऊर्जानिर्मिती आणि निसर्गसंवर्धन यांचा समतोल साधणारी व्यवस्था विकसित करणे आवश्यक असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
वटवाघळांच्या प्रजातींची विविधता; संशोधन मात्र अपुरे
भारतात वटवाघळांच्या सुमारे १३५ प्रजाती आढळतात. त्यापैकी जवळपास १६ प्रजाती केवळ भारतातच आढळत असल्याचे सांगितले जाते. पर्यावरणाचा समतोल राखण्यात या प्राण्यांची महत्त्वाची भूमिका असते. अनेक वटवाघळे कीटकांची संख्या नियंत्रित करतात, तर फळे खाणाऱ्या प्रजाती बियांचा प्रसार करून जंगलांच्या पुनर्निर्मितीला हातभार लावतात.
इतकी महत्त्वाची पर्यावरणीय भूमिका असूनही पवनऊर्जा प्रकल्पांमुळे वटवाघळांवर नेमका किती परिणाम होतो, याबाबतची माहिती मर्यादित आहे.
वटवाघळांवर संशोधन करणारे रोहित चक्रवर्ती यांच्या मते, या विषयात तीन प्रमुख प्रश्नांची उत्तरे शोधणे गरजेचे आहे. कोणत्या प्रजाती सर्वाधिक प्रभावित होत आहेत, त्यांचा मृत्यू किती प्रमाणात होत आहे आणि या घटनांमध्ये ऋतूनुसार बदल होतो का, याचा शास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहे.
‘स्टेट ऑफ इंडियन बॅट्स’ या अहवालातही पवनचक्क्यांचा वटवाघळांसाठी संभाव्य धोका म्हणून उल्लेख करण्यात आला आहे. जंगलतोड, शेतीचा विस्तार, शहरीकरण, शिकारीच्या घटना आणि हवामानातील बदल यांच्यासह ऊर्जा उत्पादनाशी संबंधित हालचालींमुळेही या प्राण्यांवर दबाव वाढू शकतो.
पवनचक्क्यांकडे वटवाघळे का आकर्षित होतात?
पवनचक्क्यांच्या परिसरात वटवाघळे का येतात आणि त्यांचा फिरत्या पात्यांशी संपर्क कोणत्या परिस्थितीत वाढतो, याबाबत वैज्ञानिकांना अद्याप सर्वसमावेशक निष्कर्ष मिळालेला नाही. तथापि, काही संभाव्य कारणांचा अभ्यास सुरू आहे.
‘बॅट कन्झर्वेशन इंटरनॅशनल’च्या मुख्य वैज्ञानिक विनिफ्रेड फ्रिक यांच्या मते, काही वटवाघळे पवनचक्क्यांसारख्या नव्या संरचनांकडे आकर्षित होऊ शकतात. विशिष्ट प्रकारच्या प्रकाशाचाही त्यांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
दुसरी शक्यता म्हणजे टर्बाइनच्या उंचीवर उडणारे कीटक. या कीटकांच्या शोधात वटवाघळे पवनचक्क्यांच्या जवळ पोहोचू शकतात आणि शिकार करताना फिरत्या पात्यांच्या संपर्कात येऊ शकतात.
वटवाघळे प्रतिध्वनीच्या साहाय्याने दिशा ओळखतात. मात्र, या क्षमतेनंतरही वेगाने फिरणाऱ्या पात्यांमुळे निर्माण होणारा धोका पूर्णपणे टाळता येईलच असे नाही. या घटनांमागील नेमकी कारणे स्पष्ट करण्यासाठी अधिक संशोधनाची गरज आहे.
थारच्या वाळवंटापासून दक्षिण भारतापर्यंत मृत्यूच्या नोंदी
भारतातील विविध पवनऊर्जा क्षेत्रांमध्ये करण्यात आलेल्या अभ्यासांत मृत वटवाघळे आढळल्याचे नोंदवण्यात आले आहे. २०२५ मधील एका अभ्यासात थारच्या वाळवंटातील पवनऊर्जा क्षेत्रात वटवाघळांचे आठ मृतदेह आढळले होते.
महाराष्ट्रातील सातारा आणि तमिळनाडूमधील कन्याकुमारी परिसरातही या विषयावर संशोधन करण्यात आले आहे. रोहित चक्रवर्ती आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ग्रेटर यलो हाऊस बॅट, लेसर यलो हाऊस बॅट आणि फुल्व्हस फ्रूट बॅट यांसारख्या प्रजातींचा पवनचक्क्यांशी झालेल्या धडकेनंतर मृत्यू झाल्याचे पुरावे नोंदवले आहेत.
यातील काही प्रजाती मध्यम ते अधिक उंचीवर उडू शकतात. त्यामुळे टर्बाइनच्या पात्यांच्या संपर्कात येण्याचा धोका वाढू शकतो.
दक्षिण भारतातील काही भागांमध्ये वटवाघळांच्या प्रजातींची विविधता आणि नैसर्गिक अधिवास लक्षात घेता स्वतंत्र अभ्यास करण्याची गरज आहे. कन्याकुमारीसारख्या प्रदेशांत मंदिरे, घरे, खडक आणि इतर मानवनिर्मित संरचनांसोबत नैसर्गिक ठिकाणांचाही वटवाघळे आश्रयासाठी वापर करतात. अशा भागांत पवनऊर्जा प्रकल्प उभारताना स्थानिक पर्यावरणाचा विचार करणे आवश्यक आहे.
स्थलांतर करणाऱ्या वटवाघळांसाठी वाढते आव्हान
वटवाघळांच्या काही प्रजाती ऋतूनुसार लांब अंतराचा प्रवास करतात. मात्र, त्यांच्या स्थलांतराचे मार्ग, हालचाली आणि हंगामी वर्तन याबाबत पक्ष्यांच्या तुलनेत बरीच कमी माहिती उपलब्ध आहे. परिणामी, पवनऊर्जा प्रकल्पांमुळे निर्माण होणाऱ्या धोक्याचे अचूक मूल्यमापन करणे कठीण ठरते.
आंतरराष्ट्रीय संशोधनात काही स्थलांतरित वटवाघळांसाठी शरद ऋतूत टर्बाइनशी धडक होण्याचा धोका अधिक असल्याचे आढळले आहे. हा काळ काही प्रजातींच्या स्थलांतरासाठी आणि प्रजननाशी संबंधित हालचालींसाठी महत्त्वाचा असतो.
भारतामध्ये स्थलांतरित वटवाघळांच्या मार्गांविषयी आणि त्यांच्या हंगामी हालचालींविषयी पुरेसा तपशील
