वृद्धत्वाचा मूक हुंदका – हक्क,सन्मान आणि आधारासाठी ज्येष्ठ नागरिकांचा संघर्ष

ज्येष्ठ नागरिकांचे हक्क, पेन्शन, आरोग्य, आर्थिक सुरक्षितता आणि कौटुंबिक आधार यांवर डॉ. सुनील दादा पाटील यांचा विचारप्रवर्तक लेख

ज्येष्ठ नागरिकांचे हक्क, पेन्शन, वाढती महागाई, आरोग्यसेवा, एकटेपणा आणि कौटुंबिक उपेक्षा यांवर डॉ. सुनील दादा पाटील यांचा विचारप्रवर्तक लेख. वृद्धांना दया नव्हे, सन्मान, आर्थिक सुरक्षितता आणि आपलेपणाचा आधार हवा.

१. ज्येष्ठ नागरिक – भार नव्हे, अनुभवाची संपत्ती
आपल्या समाजात वृद्धत्वाकडे अनेकदा दुर्बलता, आजारपण किंवा परावलंबित्वाच्या दृष्टिकोनातून पाहिले जाते. ही दृष्टी बदलण्याची गरज आहे.
ज्येष्ठ नागरिक म्हणजे केवळ वयाची संख्या नव्हे.
ते अनुभवाचे विद्यापीठ आहेत.
त्यांच्याकडे संघर्षाची शिदोरी आहे, जीवनातील चढ-उतारांचे ज्ञान आहे, परंपरांची स्मृती आहे, नातेसंबंध जपण्याची कला आहे आणि पुढच्या पिढीला दिशा देण्याची क्षमता आहे.
एका आजोबांच्या अनुभवातून नातवाला जीवनाचे धडे मिळू शकतात. एका आजीच्या गोष्टीतून संस्कारांची बीजे रुजतात. आई-वडिलांच्या त्यागातून मुलांना जबाबदारीचे महत्त्व समजते.
म्हणून ज्येष्ठ नागरिकांना समाजाच्या कडेला उभे करण्याऐवजी समाजाच्या मध्यभागी सन्मानाचे स्थान दिले पाहिजे.
त्यांना फक्त सांभाळण्याची गरज नाही; त्यांच्याकडून शिकण्याचीही गरज आहे.

२. पेन्शन – आयुष्यभराच्या सेवेनंतरचा अधिकार की असुरक्षिततेची सुरुवात?
ज्येष्ठ नागरिकांच्या जीवनातील सर्वांत गंभीर प्रश्नांपैकी एक म्हणजे आर्थिक सुरक्षितता.
विशेषतः आयुष्यभर सरकारी किंवा संघटित क्षेत्रात सेवा केलेल्या कर्मचार्‍यांसाठी निवृत्तीनंतरची पेन्शन ही केवळ मासिक रक्कम नसते. ती त्यांच्या आयुष्यभराच्या सेवेची सामाजिक मान्यता असते.
पूर्वी OPS – Old Pension Scheme अर्थात जुनी पेन्शन योजना ही निवृत्तीनंतरच्या आर्थिक सुरक्षिततेची हमी मानली जात होती. निवृत्तीनंतर नियमित पेन्शन मिळेल, महागाईनुसार त्यात वाढ होईल आणि कुटुंबालाही काही प्रमाणात आर्थिक संरक्षण मिळेल, असा विश्वास कर्मचार्‍यांच्या मनात होता.
त्यानंतर NPS – National Pension System अर्थात राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली आली. ही योगदाना धारित व्यवस्था आहे आणि तिचे स्वरूप बाजारातील गुंतवणुकीशी जोडलेले आहे.
दीर्घकाळ कर्मचारी आणि सरकारकडून योगदान जमा होते. परंतु निवृत्तीनंतर मिळणारे उत्पन्न हे प्रत्येक व्यक्तीसाठी समान किंवा पूर्वनिश्चित असेलच असे नाही.
यामुळे अनेक कर्मचार्‍यांच्या मनात एक मूलभूत प्रश्न निर्माण होतो –
‘मी माझ्या आयुष्यातील ३०-३५ वर्षे सेवा दिली. माझ्या वेतनातून नियमित योगदान जमा झाले. मग माझ्या वृद्धापकाळासाठी आर्थिक सुरक्षितता निश्चित का नसावी?’
हा प्रश्न केवळ पैशांचा नाही.
हा प्रश्न सन्मानाचा आहे.
निवृत्तीनंतर औषधांसाठी, घरखर्चासाठी किंवा मुलांवर अवलंबून राहण्यासाठी हात पसरावे लागू नयेत, एवढी आर्थिक सुरक्षितता प्रत्येक ज्येष्ठ नागरिकाला मिळणे ही सामाजिक जबाबदारी आहे.
वृद्धापकाळ हा दारिद्र्याचा काळ नसावा; तो आयुष्यभराच्या योगदानाचा सन्मानाचा काळ असावा.

३.जमा माझा,जोखीम माझी आणि भविष्यही माझेच ?

पेन्शन व्यवस्थेतील बदलांचा सर्वांत मोठा परिणाम ज्येष्ठ आणि निवृत्त कर्मचार्‍यांच्या मानसिक सुरक्षिततेवर होतो.

निवृत्तीच्या आधी अनेक वर्षे कर्मचारी एकच स्वप्न पाहत असतो –
‘नोकरी संपली तरी घर चालत राहिले पाहिजे.’
परंतु निवृत्तीनंतर जर उत्पन्न अपुरे पडले, महागाई वाढली, औषधांचा खर्च वाढला आणि बचतीवरील व्याज कमी झाले, तर निवृत्तीचा आनंद आर्थिक चिंतेत बदलतो.
एका बाजूला महागाई वाढते, दुसर्‍या बाजूला वैद्यकीय खर्च वाढतो आणि तिसर्‍या बाजूला नियमित उत्पन्न कमी होते.
अशा परिस्थितीत ज्येष्ठ नागरिकाने आत्मनिर्भर कसे राहावे ?
म्हणून पेन्शन धोरणाकडे केवळ आर्थिक गणित म्हणून पाहणे योग्य नाही. पेन्शन म्हणजे सामाजिक सुरक्षा, मानसिक शांतता आणि सन्मानाने जगण्याचा आधार आहे.

४. महागाई – वृद्धांच्या बचतीची सर्वांत मोठी शत्रू
तरुण व्यक्ती महागाईशी सामना करण्यासाठी अतिरिक्त काम करू शकते. व्यवसाय करू शकते. उत्पन्नाचे नवीन मार्ग शोधू शकते.
परंतु निवृत्त ज्येष्ठ नागरिकासाठी परिस्थिती वेगळी असते.
त्याचे उत्पन्न बहुतेक वेळा निश्चित असते; परंतु खर्च निश्चित नसतो.
आज औषधांचा खर्च किती आहे आणि पाच वर्षांनी किती असेल, हे सांगता येत नाही.
आजच्या तुलनेत भविष्यात घरभाडे, अन्नधान्य, वीज, प्रवास, तपासण्या आणि वैद्यकीय उपचार महाग होऊ शकतात.
म्हणून निश्चित पेन्शन + वाढती महागाई = घटती वास्तविक क्रयशक्ती.
यासाठी ज्येष्ठ नागरिकांच्या पेन्शनमध्ये महागाईनुसार योग्य समायोजन होणे आवश्यक आहे.

५. हिरावल्या जाणार्‍या सुविधा आणि वाढता जीवनखर्च
ज्येष्ठ नागरिकांना उपलब्ध असलेल्या विविध सुविधा, सवलती आणि सामाजिक सुरक्षा यांचा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा आहे.
प्रवासातील सवलती, बँकांमधील ज्येष्ठ नागरिकांसाठीच्या सुविधा, आरोग्यसेवा, सरकारी कार्यालयांतील प्राधान्य, सार्वजनिक ठिकाणी बसण्याची व्यवस्था, रुग्णालयांतील स्वतंत्र सेवा – या सर्व सुविधा त्यांच्या जीवनाचा दर्जा सुधारू शकतात.
कोरोना महामारीच्या काळात रेल्वेतील ज्येष्ठ नागरिकांच्या सवलती बंद करण्यात आल्या होत्या. त्यानंतर त्या पूर्ववत करण्याची मागणी सातत्याने होत राहिली आहे.
ही बाब केवळ काही रुपयांच्या बचतीची नाही.
ज्येष्ठ नागरिकांच्या प्रवासाच्या अधिकाराची आणि सामाजिक सन्मानाची बाब आहे.

६. बचत आहे; पण त्यावर जगणे कठीण झाले आहे
अनेक ज्येष्ठ नागरिकांनी आयुष्यभर काटकसर करून पैसा जमा केला.
कोणी भविष्य निर्वाह निधी जमा केला, कोणी बँकेत ठेवी ठेवल्या, कोणी छोटी बचत योजना निवडली, तर कोणी घर किंवा जमीन हा भविष्याचा आधार मानला.
परंतु निवृत्तीनंतर मिळणार्‍या व्याजावर जगणार्‍या व्यक्तीसमोर व्याजदरातील बदल मोठे आव्हान निर्माण करतात.
बचत असूनही उत्पन्न अपुरे पडणे, ही वृद्धापकाळातील एक गंभीर आर्थिक समस्या आहे.
म्हणून ज्येष्ठ नागरिकांसाठी सुरक्षित बचत, स्थिर परतावा आणि महागाईपासून संरक्षण या तिन्ही बाबींचा संतुलित विचार झाला पाहिजे.

७. आरोग्य – वृद्धापकाळातील सर्वांत मोठी गरज
वृद्धापकाळात आरोग्य ही चैनीची बाब नसते; ती जीवनाची मूलभूत गरज असते.
वय वाढत असताना नियमित तपासण्या, औषधे, रक्तचाचण्या, हृदयविकार, हाडांचे आजार, दृष्टी, दात, श्रवणशक्ती, शारीरिक पुनर्वसन आणि मानसिक आरोग्य यांची गरज वाढते.
खासगी रुग्णालयांमधील उपचारांचा वाढता खर्च सामान्य निवृत्त व्यक्तीच्या आर्थिक क्षमतेवर मोठा ताण आणतो.
म्हणून प्रत्येक जिल्ह्यात सुसज्ज जेरियाट्रिक आरोग्य केंद्रे असावीत.
ज्येष्ठ नागरिकांसाठी स्वतंत्र तपासणी कक्ष, औषध वितरण व्यवस्था, फिजिओथेरपी, मानसिक आरोग्य सल्ला, घरपोच आरोग्यसेवा आणि आपत्कालीन मदत उपलब्ध करून देण्याची गरज आहे.
ज्येष्ठांसाठी आरोग्यसेवा म्हणजे खर्च नव्हे; ती सामाजिक गुंतवणूक आहे.

८. आत्मनिर्भर बना – पण वृद्धापकाळाची वास्तवता कोण समजून घेणार?
आज आत्मनिर्भरतेची भाषा मोठ्या प्रमाणावर केली जाते.
आत्मनिर्भरता नक्कीच आवश्यक आहे. परंतु प्रत्येक व्यक्तीची शारीरिक, आर्थिक आणि सामाजिक परिस्थिती सारखी नसते.

वयाच्या ६५-७०व्या वर्षी गुडघ्यांनी साथ सोडली असेल,दृष्टी कमी झाली असेल,श्रवणशक्ती कमी झाली असेल, हात-पाय थरथरत असतील किंवा नियमित वैद्यकीय उपचारांची आवश्यकता असेल, तर केवळ ‘स्वतःच्या पायावर उभे राहा’ असे सांगणे पुरेसे नाही.
ज्येष्ठ नागरिकांना स्वावलंबनाबरोबर आधार हवा.
स्वाभिमानाबरोबर सुरक्षितता हवी.
आर्थिक मदतीबरोबर भावनिक साथ हवी.

९. एकटेपणा : दिसत नाही, पण आतून पोखरतो
वृद्धापकाळातील सर्वांत दुर्लक्षित समस्या म्हणजे एकटेपणा.
शरीराचे आजार दिसतात; परंतु मनातील एकटेपणा दिसत नाही.
कधी – कधी घरात चार-पाच माणसे असूनही ज्येष्ठ व्यक्ती एकटी असते.
मुलांना वेळ नसतो. नातवंडे मोबाईलमध्ये व्यस्त असतात. घरातील निर्णयांमध्ये त्यांचा सहभाग कमी होतो.

कोणी त्यांना विचारत नाही –
आज तुमचा दिवस कसा गेला?
ही एक साधी वाक्येही कधी कधी औषधापेक्षा अधिक परिणामकारक ठरू शकतात.
ज्येष्ठ नागरिकांना फक्त औषधांची नव्हे, संवादाची गरज असते.
त्यांना फक्त अन्नाची नव्हे, आपलेपणाची गरज असते.
त्यांना फक्त घराची नव्हे, घरात आपले स्थान असल्याची जाणीव हवी असते.

१०. वृद्धाश्रम : छप्पर मिळते, पण घर मिळते का ?
आणि जेव्हा घरातच ज्येष्ठांसाठी जागा उरत नाही, तेव्हा वृद्धाश्रमाचा दरवाजा उघडतो.
वृद्धाश्रम वाईट संस्था आहेत, असे सरसकट म्हणता येणार नाही. काही वृद्धाश्रम अत्यंत चांगल्या सुविधा, आरोग्यसेवा आणि सुरक्षित वातावरण देतात.
परंतु एक प्रश्न कायम राहतो –
संस्था कुटुंबाची जागा घेऊ शकते का ?
वृद्धाश्रमात अन्न मिळते.औषध मिळते.बिछाना मिळतो.छप्पर मिळते.परंतु आईला मुलाच्या हाताने दिलेला घास मिळतो का?
वडीलांच्या खांद्यावर डोके ठेवून बोलण्याचा आनंद मिळतो का?
नातवंडांच्या हसण्याने भरलेले घर मिळते का?
कुणीतरी प्रेमाने विचारणे –
‘बाबा, औषध घेतले का?’
किंवा –
आई, आज काय खाशील?
या प्रश्नांची किंमत कोणत्याही पैशात मोजता येत नाही.

११. वृद्धाश्रम नव्हे, ‘घरात वृद्धांसाठी जागा’ निर्माण करा
आपण वृद्धाश्रमांची संख्या वाढवण्याऐवजी वृद्धांना घरात सन्मानाने जगता येईल अशी कुटुंबव्यवस्था मजबूत करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.
प्रत्येक घरात ज्येष्ठांसाठी सुरक्षित खोली, स्वच्छतागृह, आधारासाठी रेलिंग,योग्य प्रकाशयोजना आणि आवश्यक वैद्यकीय सुविधा असाव्यात.
घराच्या वास्तुरचनेतही वृद्धांच्या गरजांचा विचार करणे आवश्यक आहे.कारण वृद्धापकाळ हा अचानक आलेला आजार नाही.
तो प्रत्येकाच्या जीवनप्रवासाचा पुढचा टप्पा आहे.

१२. डिजिटल युगात ज्येष्ठ नागरिकांची नवी अडचण आज अनेक सरकारी सेवा ऑनलाइन झाल्या आहेत.बँकिंग,पेन्शन, आरोग्य नोंदणी,तिकीट बुकिंग, प्रमाणपत्रे,आधारशी संबंधित सेवा, विविध अर्ज -अनेक गोष्टी डिजिटल झाल्या आहेत.ही प्रगती स्वागतार्ह आहे.
परंतु डिजिटल तंत्रज्ञान न समजणार्‍या ज्येष्ठ नागरिकांसाठी ती कधी कधी नवीन अडथळा ठरते.
त्यांच्यासाठी प्रत्येक तालुका आणि जिल्हास्तरावर ज्येष्ठ नागरिक डिजिटल सहाय्य केंद्रे सुरू केली पाहिजेत.
ज्येष्ठ व्यक्तीला ऑनलाइन फॉर्म भरता येत नाही म्हणून त्याचा हक्क थांबू नये.
तंत्रज्ञान माणसासाठी असावे; माणूस तंत्रज्ञानासाठी त्रस्त होऊ नये.

१३. सार्वजनिक ठिकाणी ज्येष्ठांसाठी सन्मानाची व्यवस्था हवी
बसस्थानक, रेल्वे स्थानक, रुग्णालय, बँक, सरकारी कार्यालय आणि बाजारपेठ – या प्रत्येक ठिकाणी ज्येष्ठ नागरिकांसाठी आवश्यक सुविधा असायला हव्यात.
त्यांच्यासाठी स्वतंत्र रांगा, बसण्याची व्यवस्था, स्वच्छतागृहे, लिफ्ट, रॅम्प, योग्य दिशादर्शक फलक आणि मदतनीस उपलब्ध असावेत.
ज्येष्ठ व्यक्तीला तासन्तास उभे ठेवणे ही केवळ गैरसोय नाही; ती मानवी प्रतिष्ठेची उपेक्षा आहे.

१४. ज्येष्ठांचा सन्मान कायद्याने नव्हे, संस्कारांनी टिकतो
ज्येष्ठ नागरिकांच्या संरक्षणासाठी कायदे आवश्यक आहेत.
आई-वडीलांच्या पालनपोषणाची जबाबदारी मुलांवर निश्चित करणारे कायदे प्रभावीपणे राबवले गेले पाहिजेत.
परंतु कायद्याची भीती निर्माण करून कुटुंबात प्रेम निर्माण करता येत नाही.
त्यासाठी संस्कार आवश्यक आहेत.
मुलांना लहानपणापासून शिकवले पाहिजे –
आई-वडील म्हणजे केवळ आपल्यासाठी खर्च करणारे व्यक्ती नाहीत.
ते आपल्या अस्तित्वाची मुळे आहेत.
त्यांनी आपल्याला केवळ जन्म दिला नाही; त्यांनी आपल्याला जगायला शिकवले.

१५. शाळांपासूनच ज्येष्ठांचा सन्मान हा संस्कार शिकवला पाहिजे
ज्येष्ठ नागरिकांचा प्रश्न केवळ सामाजिक कल्याण विभागाचा विषय नाही.
तो शिक्षणाचाही विषय आहे.
शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना आजी-आजोबांशी संवाद साधण्याचे उपक्रम दिले जाऊ शकतात.
विद्यार्थ्यांनी आपल्या परिसरातील ज्येष्ठ नागरिकांच्या जीवनकथा ऐकाव्यात.
त्यांच्या अनुभवांची नोंद करावी.
त्यांच्या संघर्षातून शिकावे.
यातून दोन पिढ्यांमधील दरी कमी होईल आणि अनुभवाची परंपरा पुढच्या पिढीकडे हस्तांतरित होईल.

१६. समाजानेही पुढाकार घ्यायला हवा
ज्येष्ठ नागरिकांच्या प्रश्नांची जबाबदारी केवळ सरकार किंवा कुटुंबावर सोपवून चालणार नाही.
स्थानिक स्वराज्य संस्था, स्वयंसेवी संस्था, सामाजिक संघटना, धार्मिक संस्था, शैक्षणिक संस्था आणि युवक मंडळे यांनीही पुढाकार घ्यायला हवा.
प्रत्येक गावात किंवा परिसरात –
ज्येष्ठ नागरिक मंडळ,
आरोग्य तपासणी शिबिरे,
वाचनालय व संवाद केंद्र,
दिवसाची काळजी केंद्रे,
कायदेविषयक मार्गदर्शन,
डिजिटल सहाय्य,
आपत्कालीन मदत व्यवस्था
अशा उपक्रमांची निर्मिती होऊ शकते.
समाजातील प्रत्येक पिढीने ज्येष्ठांना आपली जबाबदारी मानले पाहिजे.

१७. ज्येष्ठ नागरिकांना फक्त संरक्षण नव्हे, सहभाग हवा
ज्येष्ठ नागरिकांना घराच्या कोपर्‍यात बसवून ठेवणे हा सन्मान नाही.
त्यांना सामाजिक जीवनात सहभागी करून घेतले पाहिजे.
त्यांच्या ज्ञानाचा उपयोग ग्रामविकासात, शिक्षणात, संस्कृतीत, शेतीत, उद्योगात, सामाजिक कार्यात आणि मार्गदर्शनात केला जाऊ शकतो.
निवृत्ती म्हणजे क्षमता संपणे नव्हे; एका नोकरीची समाप्ती आहे.
अनुभवाला निवृत्ती नसते.
ज्ञानाला निवृत्ती नसते.
संस्कारांना निवृत्ती नसते.
म्हणून ज्येष्ठ नागरिकांना समाजनिर्मितीच्या प्रक्रियेत पुन्हा सक्रिय भूमिका देण्याची गरज आहे.

१८. सरकारने ज्येष्ठ नागरिक धोरण अधिक व्यापक केले पाहिजे
ज्येष्ठ नागरिकांसाठीच्या धोरणात केवळ पेन्शन किंवा वृद्धाश्रमाचा विचार पुरेसा नाही.
एक सर्वसमावेशक धोरण आवश्यक आहे. त्यात –
आर्थिक सुरक्षा + आरोग्य + निवास + मानसिक आरोग्य + डिजिटल साक्षरता + सामाजिक सहभाग + कायदेशीर संरक्षण + वाहतूक + कुटुंबीय आधार
या सर्व घटकांचा समावेश असला पाहिजे.
कारण वृद्धत्व ही एका विभागाची समस्या नाही.
वृद्धत्व हा संपूर्ण समाजाचा विषय आहे.

मग ज्येष्ठ नागरिकांना नेमके काय हवे?

ज्येष्ठ नागरिकांना दया नको.
हक्क हवा.
उपकार नकोत.
सन्मान हवा.
एकटेपणा नको.
आपलेपणा हवा.
असुरक्षितता नको.
आर्थिक आधार हवा.
दुर्लक्ष नको.
सामाजिक सहभाग हवा.
वृद्धाश्रमाची सक्ती नको.
कुटुंबाची साथ हवी.

आपण काय करू शकतो ?

प्रश्न मोठा आहे; पण उत्तर आपल्या छोट्या कृतींमध्ये दडलेले आहे.
दररोज आपल्या घरातील ज्येष्ठ व्यक्तीशी काही मिनिटे प्रेमाने बोला.
त्यांचे म्हणणे ऐका.
त्यांना निर्णयांमध्ये सहभागी करा.
त्यांच्या औषधांची काळजी घ्या.
त्यांना डॉक्टरांकडे घेऊन जा.
त्यांच्यासोबत फिरायला जा.
त्यांच्या जुन्या आठवणी ऐका.
त्यांच्या अनुभवांचा आदर करा.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे –
त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या घरात परके होऊ देऊ नका.

एक समाज म्हणून आपली खरी परीक्षा
एखादा देश किती श्रीमंत आहे, किती उंच इमारती आहेत, किती महामार्ग आहेत, किती डिजिटल सेवा आहेत किंवा किती मोठी अर्थव्यवस्था आहे – यावरच त्या समाजाची प्रगती ठरत नाही.
समाजाची खरी प्रगती तेव्हा मोजली जाते, जेव्हा त्या समाजातील सर्वांत दुर्बल, एकाकी आणि वयस्कर व्यक्ती किती सन्मानाने जगते, हे पाहिले जाते.
ज्या देशात ज्येष्ठ नागरिक सुरक्षित आहेत, तिथे पुढच्या पिढीचे भविष्यही सुरक्षित आहे.
कारण मुलांना जे दिसते, तेच ते शिकतात.
आज मुलगा आपल्या वृद्ध आई-वडीलांची काळजी घेताना पाहणारे मूल उद्या स्वतःच्या पालकांची काळजी घेण्याची शक्यता अधिक असते.
संस्कार हे भाषणातून नव्हे, आचरणातून पुढे जातात.

शेवटचा प्रश्न – आपण आपल्या भविष्याशी कसे वागणार?
ज्यांनी तुमचे बोट धरून तुम्हाला पहिले पाऊल टाकायला शिकवले, त्यांचा हात त्यांच्या शेवटच्या प्रवासात तुम्ही धराल का?
ज्यांनी तुमच्यासाठी स्वतःची भूक विसरली, त्यांच्या वृद्धापकाळातील औषधांची काळजी तुम्ही घ्याल का?
ज्यांनी तुमच्या शिक्षणासाठी स्वतःच्या इच्छा बाजूला ठेवल्या, त्यांच्या स्वप्नांना त्यांच्या वृद्धापकाळात स्थान द्याल का?
ज्यांनी तुमच्यासाठी घर बांधले, त्या घरात त्यांच्या आयुष्याच्या संध्याकाळी त्यांना ‘तुम्ही आमच्यावर ओझे आहात’ असे ऐकावे लागणार नाही, याची काळजी घ्याल का?
या प्रश्नांची उत्तरे केवळ शब्दांनी देण्याची गरज नाही.
आपले आचरणच त्यांची खरी उत्तरे असतील.

एक हृदयस्पर्शी आवाहन
ज्यांनी तुम्हाला चालायला शिकवले,
त्यांच्या थरथरणार्‍या हातांना आधार द्या.
ज्यांनी तुमच्या स्वप्नांना पंख दिले,
त्यांच्या वृद्ध डोळ्यांत आशेचा दिवा जिवंत ठेवा.
ज्यांनी आपल्या घामाने तुमचे घर उभे केले,
त्या घरात त्यांना कधीही परके होऊ देऊ नका.

ज्यांनी तुमच्यासाठी आयुष्य दिले,
त्यांच्या आयुष्याच्या संध्याकाळी त्यांना तुमचा वेळ द्या.कारण –
आजचा तरुण उद्याचा ज्येष्ठ नागरिक आहे.
आजचा मुलगा उद्याचा पिता आहे.
आजची मुलगी उद्याची आई आहे.
आणि आज आपण ज्येष्ठांशी जसे वागू,
उद्या समाज आपल्याशी तसाच वागेल.
म्हणून ज्येष्ठांचा सन्मान करा.
त्यांच्या हक्कांसाठी आवाज उठा.
त्यांना आर्थिक सुरक्षितता द्या.
त्यांना आरोग्याची हमी द्या.
त्यांना समाजात स्थान द्या.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे –
त्यांना वृद्धाश्रमाचा पत्ता देण्यापूर्वी आपल्या हृदयात आणि आपल्या घरात त्यांच्यासाठी जागा आहे का, हे स्वतःला विचारा.
कारण ज्येष्ठ नागरिकांची काळजी घेणे म्हणजे केवळ त्यांच्या भूतकाळाचा सन्मान करणे नाही;
ते आपल्या स्वतःच्या भविष्याची काळजी घेणे आहे.
ज्येष्ठांचा सन्मान म्हणजे संस्कृतीचा सन्मान.
ज्येष्ठांची सुरक्षितता म्हणजे समाजाची सुरक्षितता.
आणि ज्येष्ठांच्या चेहर्‍यावरचे समाधान म्हणजे आपल्या माणुसकीचे खरे प्रमाणपत्र.

लेखक : डॉ. सुनील दादा पाटील
डॉ. सुनील दादा पाटील हे ‘महाराष्ट्र बुक ऑफ रेकॉर्डस्’ या नियतकालिकाचे संस्थापक व संपादक आहेत. ते शिक्षण, साहित्य, इतिहास, तत्त्वज्ञान आणि पर्यावरण या विषयांचे अभ्यासक व संशोधक असून महाराष्ट्राच्या साहित्यिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात सक्रिय योगदान देत आहेत.